پس از ۱۳ سال فراز و فرود، تغییر مسیر و عبور از موانع اداری و اجرایی، پالایشگاه گیاهان دارویی هورخش دارو در بردسیر، با سرمایه‌گذاری ۳۶۰ میلیارد تومانی به بهره‌برداری رسید؛ طرحی که سال‌ها میان تصمیم‌ها و دشواری‌های اجرایی در انتظار فرصتی برای تحقق مانده بود، اما با پیگیری مستقیم و ورود عملی دکتر محمدعلی طالبی، استاندار کرمان، مسیر تازه‌ای پیش روی آن گشوده شد و سرانجام از یک ایده معطل‌مانده به ظرفیتی تولیدی در اقتصاد استان تبدیل شد
این مجموعه اکنون می‌تواند حلقه اتصال میان مزرعه، صنایع تبدیلی و صنعت داروسازی باشد؛ پیوندی که در صورت تکمیل زنجیره تولید، نه‌تنها به افزایش ارزش افزوده محصولات کشاورزی کمک می‌کند، بلکه افق تازه‌ای پیش روی اشتغال، صادرات و درآمد کشاورزان کرمانی می‌گشاید
گاهی فاصله میان یک ایده اقتصادی و تبدیل آن به واحدی تولیدی، نه کمبود سرمایه است و نه فقدان دانش فنی؛ بلکه عبور از پیچ‌وخم تصمیم‌ها، مجوزها، موانع اداری و دشواری‌هایی است که می‌توانند سال‌ها یک سرمایه‌گذاری را پشت درهای اجرا نگه دارند
پالایشگاه گیاهان دارویی هورخش دارو در بردسیر، نمونه‌ای از همین مسیر طولانی است؛ پروژه‌ای که ایده اولیه آن در سال ۱۳۹۲ شکل گرفت و در دوره چند استاندار کرمان، از جمله علیرضا رزم‌حسینی، محمدجواد فدایی، علی زینی‌وند و محمدمهدی فداکار، پیگیری شد؛ اما سرانجام در دوره مدیریت محمدعلی طالبی از مرحله پیگیری‌های طولانی عبور کرد و به بهره‌برداری رسید
افتتاح این مجموعه در شنبه ۹ آبان ۱۴۰۵ را باید فراتر از راه‌اندازی یک کارخانه دید؛ این رویداد، روایت به ثمر نشستن سرمایه‌گذاری‌ای است که بیش از یک دهه با تغییر مسیرها، موانع قانونی، محدودیت‌های زیست‌محیطی و دشواری تأمین زیرساخت دست‌وپنجه نرم کرد و برای رسیدن به نقطه تولید، به تصمیمی تازه و پیگیری مؤثر نیاز داشت
ورود مستقیم طالبی؛ وقتی استاندار به سراغ سرمایه‌گذار رفت
روایت هورخش دارو از سال ۱۳۹۲ آغاز می‌شود؛ زمانی که بنیان‌گذار این مجموعه، پس از دیداری با آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، توصیه‌ای دریافت کرد که مسیر فعالیت اقتصادی او را تغییر داد: به‌جای درخواست شغل و توصیه برای استخدام، ایده‌ای پیدا کن، آن را به پروژه تبدیل کن و پس از پیشرفت، برای ادامه مسیر از دیگران کمک بخواه
جرقه کارآفرینی از همان‌جا زده شد مشاهده اخبار کشفیات مواد مخدر و توجه به سرنوشت موادی که پس از کشف از چرخه استفاده خارج می‌شدند، ایده اولیه استحصال و فرآوری مواد اولیه دارویی را شکل داد؛ ایده‌ای که با پیگیری‌های بعدی، مطالعات اقتصادی و تدوین طرح توجیهی، به پروژه‌ای برای سرمایه‌گذاری تبدیل شد
این طرح در ادامه مسیر خود را از جلسات مدیریتی و مصوبات سفر ریاست‌جمهوری دولت روحانی عبور داد در دوره‌های بعد نیز تلاش‌هایی برای جانمایی، اخذ مجوز و تأمین زیرساخت انجام شد؛ اما مشکلات زیست‌محیطی، امنیتی و الزامات استقرار، اجرای طرح در زمین اولیه را متوقف کرد
حتی پس از اخذ مجوزها و آغاز اقدامات اجرایی، محدودیت‌های محل استقرار اجازه ادامه کار نداد و سرمایه‌گذار ناچار شد برای یافتن مسیر جایگزین اقدام کند
پیگیری‌های انجام‌شده در دوره استانداران پیشین، به‌ویژه در مراحل مختلف اخذ مجوز و پیشبرد طرح، بخشی از تاریخ این سرمایه‌گذاری است؛ با این حال، تغییر مدیریت‌ها و ناتمام ماندن برخی فرایندها، مانع از رسیدن پروژه به مرحله تولید شده بود
نقطه عطف این مسیر با آغاز مدیریت محمدعلی طالبی در استانداری کرمان رقم خورد
به روایت سرمایه‌گذار، زمانی که برای بیان مشکلات و درخواست پیگیری پروژه به استاندار مراجعه کرد، با رویکردی متفاوت روبه‌رو شد طالبی به‌جای محدود کردن موضوع به یک جلسه اداری، شخصاً از مجموعه اقتصادی سرمایه‌گذار بازدید کرد و از در نظر گرفتن مسیر ارتباطی مستقیم برای پیگیری مسائل سرمایه‌گذاری خبر داد
این رویکرد در ادامه به شکل‌گیری و فعالیت ستاد سرمایه‌گذاری استان با محوریت استاندار و همراهی مدیران اقتصادی منجر شد؛ بستری برای آنکه مشکلات سرمایه‌گذاران از میان مکاتبات طولانی و رفت‌وآمدهای فرسایشی خارج شود و در مسیر تصمیم‌گیری و اقدام اجرایی قرار گیرد
اما نقش‌آفرینی طالبی تنها به پیگیری مشکلات اداری محدود نماند؛ مهم‌تر از آن، پیشنهاد تغییر مسیر پروژه بود؛ تصمیمی که امکان عبور از بن‌بست اولیه و استفاده از ظرفیت‌های تازه اقتصادی استان را فراهم کرد
تغییر مسیر یک پروژه؛ از بن‌بست اجرایی تا احیای کارخانه‌ای راکد
پیشنهاد طالبی برای عبور از مسیر پرچالش اولیه، حرکت به سمت تأسیس پالایشگاه گیاهان دارویی بود؛ مسیری که با ظرفیت‌های اقلیمی و کشاورزی استان کرمان همخوانی بیشتری داشت و می‌توانست زمینه شکل‌گیری زنجیره‌ای گسترده‌تر از تولید، فرآوری و عرضه محصولات دارویی را فراهم کند
در ادامه این پیگیری‌ها، یک کارخانه صنعتی راکد در محدوده قلعه‌عسکر به‌عنوان گزینه‌ای برای استقرار فعالیت جدید معرفی شد سرمایه‌گذار نیز پس از مذاکرات و طی مراحل لازم، در مهرماه سال گذشته این مجموعه را خریداری کرد
از آن زمان، بازسازی و نوسازی تجهیزات آغاز شد خطوط تقطیر، تجهیزات استخراج و استحصال، خطوط سنتز و راکتورهای خلأ مورد بازبینی و نوسازی قرار گرفتند تا زیرساخت لازم برای فرآوری مواد اولیه گیاهی و تولید ترکیبات مؤثره فراهم شود
به این ترتیب، کارخانه‌ای که سال‌ها از چرخه تولید خارج شده بود، بار دیگر جان گرفت و به فعالیت صنعتی بازگشت؛ اتفاقی که اهمیت آن تنها به راه‌اندازی یک واحد جدید محدود نمی‌شود، بلکه احیای ظرفیت صنعتی راکد و بازگشت سرمایه به چرخه تولید را نیز در بر می‌گیرد
در واقع، یکی از دستاوردهای پیگیری مدیریت استان در این پروژه، تبدیل موانع پراکنده به یک مسیر اجرایی و همراه کردن سرمایه‌گذار با تصمیمی بود که امکان تحقق اقتصادی طرح را افزایش داد
آغاز زنجیره‌ای تازه با ظرفیت تولید هزار تن
پالایشگاه گیاهان دارویی هورخش دارو با سرمایه‌گذاری اعلام‌شده ۳۶۰ میلیارد تومان به بهره‌برداری رسیده است
ظرفیت اولیه تولید این مجموعه هزار تن در سال اعلام شده و بر اساس برنامه سرمایه‌گذار، امکان افزایش آن تا پنج هزار تن در سال نیز با توسعه زیرساخت‌ها و ایجاد خطوط جدید وجود دارد
در مرحله فعلی، این واحد در حوزه فرآوری گیاهان دارویی، استحصال عصاره و اسانس و تولید مواد اولیه مؤثره فعالیت می‌کند؛ محصولاتی که می‌توانند در صنایع دارویی، بهداشتی، آرایشی و عطرسازی کاربرد داشته باشند
در سبد فعالیت‌های این مجموعه، عصاره و اسانس گیاهی، مواد مؤثره دارویی، گلاب، عرقیات، دمنوش، گیاهان دارویی بسته‌بندی‌شده و دیگر فرآورده‌های مرتبط پیش‌بینی شده است همچنین استحصال مواد اولیه دارویی از مواد مخدر دارای مجوز قانونی، یکی از حوزه‌های تخصصی فعالیت این مجموعه عنوان شده است
بر اساس اعلام سرمایه‌گذار، این واحد تاکنون برای ۵۵ نفر اشتغال مستقیم و حدود ۱۲۰ نفر اشتغال غیرمستقیم ایجاد کرده است در کنار این ارقام، توسعه خرید مواد اولیه از کشاورزان و شکل‌گیری بازاری مطمئن‌تر برای محصولات گیاهی، از آثار اقتصادی مورد انتظار این سرمایه‌گذاری به شمار می‌رود
سرمایه‌گذار همچنین از اختصاص حدود ۳۰۰ میلیارد تومان سرمایه در گردش برای خرید مواد اولیه گیاهان دارویی از کشاورزان خبر داده است؛ رقمی که نشان می‌دهد برنامه مجموعه تنها به فرآوری محصولات محدود نیست و تأمین مواد اولیه از مبدأ تولید کشاورزی را نیز دنبال می‌کند
از گل محمدی بردسیر تا بازارهای ترکیه و آلمان
شاید مهم‌ترین بخش اقتصادی فعالیت هورخش دارو، پیوندی باشد که میان تولید صنعتی و معیشت کشاورزان منطقه برقرار می‌کند؛ پیوندی که می‌تواند سهم بیشتری از ارزش نهایی محصول را نصیب تولیدکننده کند
استان کرمان با برخورداری از اقلیم‌های متنوع، ظرفیت قابل توجهی برای کشت گیاهان دارویی دارد؛ اما در بسیاری از مناطق، نبود صنایع فرآوری و بازار پایدار موجب شده است بخش مهمی از ارزش اقتصادی محصولات کشاورزی، خارج از محل تولید شکل بگیرد
گل محمدی یکی از نمونه‌های روشن این ظرفیت است
بر اساس توضیحات سرمایه‌گذار، این مجموعه در سال جاری ۳۰۰ تن گل محمدی و ۲۰۰ تن غنچه گل محمدی خریداری کرده و با پرداخت نقدی بهای محصول، تلاش کرده است شرایط اقتصادی مناسب‌تری برای تولیدکنندگان منطقه فراهم کند
سرمایه‌گذار از صادرات ۲۵ تن غنچه گل محمدی به ترکیه و آلمان و همچنین صادرات ۱۵ لیتر اسانس گل محمدی به آلمان خبر داده است همچنین اعلام شده ارزش صادرات انجام‌شده مجموعه در سال نخست فعالیت حدود ۳۰۰ هزار دلار بوده و هدف‌گذاری صادراتی آن برای سال آینده، رسیدن به پنج میلیون دلار است
این ارقام، به‌ویژه در شرایطی که بخش مهمی از تولیدات کشاورزی استان به‌صورت خام یا با حداقل فرآوری به بازار عرضه می‌شوند، اهمیت توسعه صنایع تبدیلی را آشکار می‌کند
نکته قابل توجه دیگر، تأثیر سیاست خرید مستقیم و نقدی بر بازار محلی است
به گفته سرمایه‌گذار، ورود این مجموعه به بازار خرید گل محمدی، افزایش قیمت خرید محصول و ایجاد شرایط پرداخت مناسب‌تر برای کشاورزان را به دنبال داشته است
این تجربه نشان می‌دهد یک واحد صنعتی، اگر از ابتدا با نگاه زنجیره‌ای طراحی شود، می‌تواند هم‌زمان در چند سطح اثرگذار باشد: ایجاد اشتغال، افزایش تقاضا برای محصولات کشاورزی، بهبود قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان و افزایش سهم فرآوری در ارزش نهایی محصول
به گفته سرمایه‌گذار، بخشی از نیروهای شاغل در این مجموعه نیز به مناطق روستایی بازگشته‌اند؛ موضوعی که از منظر توسعه متوازن و کاهش مهاجرت نیروی کار، اهمیت ویژه‌ای دارد
نگاه استاندار به زنجیره ارزش؛ از مزرعه تا صنعت داروسازی
استاندار کرمان در مراسم افتتاح این مجموعه، توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی را یکی از ضرورت‌های اقتصادی استان دانست و بر حمایت از شکل‌گیری زنجیره ارزش گیاهان دارویی تأکید کرد
دکتر محمدعلی طالبی با اشاره به تنوع اقلیمی استان اظهار کرد: اقلیم متنوع این استان، سرمایه‌گذاری در حوزه گیاهان دارویی را توجیه‌پذیر کرده است
وی توسعه زنجیره ارزش گیاهان دارویی را زمینه‌ساز گسترش سطح کشت و افزایش درآمد کشاورزان دانست و تأکید کرد: کشت این محصولات از نظر اقتصادی در مقایسه با بسیاری از کشت‌های رایج استان، ظرفیت و مزیت قابل توجهی دارد
این نگاه، در واقع عبور از الگوی سنتی کشاورزی و حرکت به سمت کشاورزی مبتنی بر تقاضای صنعتی است؛ الگویی که در آن، پیش از توسعه سطح زیرکشت، بازار مصرف، ظرفیت فرآوری، استاندارد محصول و مسیر صادرات مورد توجه قرار می‌گیرد
در چنین مدلی، کشاورز تنها تولیدکننده محصول خام نیست، بلکه حلقه نخست زنجیره‌ای است که از مزرعه آغاز می‌شود و می‌تواند تا تولید مواد مؤثره دارویی و فرآورده‌های نهایی ادامه یابد
طالبی نیز با اشاره به تأثیر فرآوری محصولات کشاورزی بر بهبود معیشت کشاورزان، اقدامات انجام‌شده در زمینه خرید گل محمدی را نمونه‌ای از این اثرگذاری دانست و بر حمایت استان از توسعه فعالیت‌های مشابه تأکید کرد
۱۸ ماه تا گام بعدی؛ عبور از تولید مواد اولیه به ساخت دارو
با وجود اهمیت راه‌اندازی پالایشگاه، چشم‌انداز سرمایه‌گذاری هورخش دارو در مرحله فعلی متوقف نمی‌شود هدف اعلام‌شده این مجموعه، تکمیل زنجیره تولید و عبور از مرحله فرآوری گیاهان و تولید ترکیبات مؤثره به سمت ساخت فرآورده‌های دارویی است
بر اساس برنامه سرمایه‌گذار، قرار است طی ۱۶ تا ۱۸ ماه آینده، با تکمیل خطوط تولید و ایجاد زیرساخت‌های لازم، تولید اشکال دارویی از جمله قرص و شربت در این مجموعه آغاز شود
در حال حاضر بخشی از فرایند تبدیل مواد اولیه به محصولات دارویی در مجموعه دیگری در کرج انجام می‌شود، اما برنامه سرمایه‌گذار، انتقال این ظرفیت به بردسیر و تکمیل زنجیره تولید در همین منطقه است
سرمایه‌گذار همچنین از آماده‌سازی حدود ۱۵۰ هکتار زمین برای کشت گیاهان مورد نیاز صنعت داروسازی خبر داده و اعلام کرده است توسعه کشت گیاهان دارویی و پیگیری مجوزهای قانونی برای کشت شقایق دارویی، از برنامه‌های آینده مجموعه به شمار می‌رود
این برنامه‌ها البته نیازمند طی مراحل قانونی، اخذ مجوزهای تخصصی، رعایت الزامات زیست‌محیطی و نظارت‌های مرتبط است؛ به‌ویژه در حوزه گیاهان و مواد اولیه تحت کنترل که هرگونه تولید و فرآوری آنها باید در چارچوب ضوابط قانونی انجام شود
در کنار این موارد، ایجاد گمرک تخصصی مرتبط با مواد اولیه دارویی و شیمیایی نیز از پیشنهادهای مطرح‌شده برای تسهیل واردات برخی اقلام مورد نیاز صنعت است؛ اقلامی که امکان کشت اقتصادی آنها در داخل کشور محدود است
استاندار کرمان نیز با اشاره به اراده و اقدامات انجام‌شده برای بازسازی و نوسازی این مجموعه، ابراز اطمینان کرد که برنامه اعلام‌شده برای ورود به حوزه تولید دارو در بازه زمانی تعیین‌شده محقق خواهد شد
اهمیت یک افتتاح، فراتر از بریدن روبان است
استان کرمان از نظر منابع معدنی، ظرفیت‌های کشاورزی، تنوع اقلیمی و برخورداری از مواد اولیه طبیعی، یکی از استان‌های مستعد کشور برای توسعه صنایع فرآوری‌محور است با این حال، یکی از چالش‌های دیرپای اقتصاد استان، فاصله میان تولید مواد خام و ایجاد ارزش افزوده صنعتی بوده است
در بخش گیاهان دارویی نیز این مسئله به‌روشنی دیده می‌شود؛ ظرفیت‌های طبیعی و کشاورزی وجود دارد، اما توسعه صنایع تخصصی استخراج، فرآوری، استانداردسازی و تولید دارو، هنوز به اندازه توان بالقوه استان گسترش نیافته است
از این منظر، بهره‌برداری از پالایشگاه گیاهان دارویی هورخش دارو در بردسیر، گامی قابل توجه در مسیر تنوع‌بخشی به اقتصاد کرمان است؛ به‌ویژه اگر این مجموعه بتواند برنامه‌های اعلام‌شده خود را در حوزه توسعه کشت، افزایش ظرفیت تولید، صادرات و ساخت دارو محقق کند
با این حال، اهمیت این پروژه برای مدیریت استان را باید در تجربه‌ای نیز جست‌وجو کرد که از دل آن شکل گرفته است: سرمایه‌گذاری که سال‌ها با موانع و تغییر مسیر روبه‌رو بود، در دوره مدیریت جدید استان به پروژه‌ای اجرایی تبدیل شد و کارخانه‌ای راکد بار دیگر به چرخه تولید بازگشت
البته معیار نهایی موفقیت چنین پروژه‌ای، نه صرفاً برگزاری مراسم افتتاح، بلکه استمرار تولید، تحقق اشتغال پیش‌بینی‌شده، توسعه بازار صادراتی، تکمیل خطوط دارویی و افزایش سهم کشاورزان از ارزش افزوده خواهد بود
از مزرعه تا داروخانه؛ افقی تازه برای اقتصاد کرمان
داستان هورخش دارو، بیش از آنکه روایت راه‌اندازی یک کارخانه باشد، بازتاب اهمیت تصمیم‌گیری به‌موقع و پیگیری مستمر در اقتصادی است که ظرفیت‌های فراوانی دارد، اما برای بالفعل کردن آنها به پیوندی مؤثر میان سرمایه‌گذار، مدیریت اجرایی، کشاورز و صنعت نیازمند است
در تاریخ این پروژه نام استانداران متعددی ثبت شده است؛ از رزم‌حسینی و فدایی تا زینی‌وند و فداکار هرکدام بخشی از مسیر را پیگیری کردند، اما این زنجیره تلاش‌ها در دوره محمدعلی طالبی، با ورود مستقیم استاندار، تغییر مسیر پروژه و پیگیری موانع، به مرحله بهره‌برداری رسید
شاید مهم‌ترین دستاورد این افتتاح نیز همین باشد؛ اینکه توسعه اقتصادی تنها با معرفی ظرفیت‌ها و برگزاری نشست‌های سرمایه‌گذاری اتفاق نمی‌افتد توسعه زمانی جان می‌گیرد که ایده‌ای قدیمی از میان موانع عبور کند، کارخانه‌ای تعطیل دوباره روشن شود، کشاورز برای محصول خود بازار پیدا کند و سرمایه‌گذار بتواند برای آینده تولید
برنامه‌ریزی کند
اکنون هورخش دارو در بردسیر به نقطه آغاز فعالیت صنعتی رسیده است؛ نقطه‌ای که می‌تواند سرآغاز مسیری تازه برای اقتصاد گیاهان دارویی کرمان باشد
مسیری که اگر با حمایت هدفمند مدیریت استان، توسعه کشت علمی و قراردادی، نظارت بر کیفیت، تکمیل زنجیره تولید و دسترسی به بازارهای صادراتی همراه شود، می‌تواند کرمان را از استانی برخوردار از ظرفیت کشت گیاهان دارویی، به یکی از بازیگران مؤثر کشور در فرآوری و تولید مواد اولیه دارویی تبدیل کند
این بار، تنها یک کارخانه افتتاح نشده است؛ فرصتی تازه برای پیوند کشاورزی، صنعت و داروسازی در کرمان به جریان افتاده؛ فرصتی که پس از ۱۳ سال انتظار، اکنون باید در میدان تولید و عمل، ثمره خود را نشان دهد