تجلیل از محمد نوذری، استاندار قزوین، با عنوان «اجتماعیترین استاندار کشور» از سوی رئیس سازمان بهزیستی، فرصتی برای تأمل درباره مفهوم اجتماعیبودن مدیریت و گستره مسئولیتهای آن فراهم میکند. بیتردید سازمان بهزیستی، متناسب با مأموریتها و وظایف تخصصی خود، توجه به اقدامات اجتماعی استانداران، حمایت از گروههای نیازمند، افراد دارای معلولیت، سالمندان و زنان سرپرست خانوار را در ارزیابیهای خود مدنظر قرار میدهد. از این منظر، تجلیل صورتگرفته را میتوان در چارچوب مأموریتهای این سازمان فهم کرد؛ اما عنوانی که برای این تجلیل انتخاب شده، معنایی فراتر از حوزه فعالیت یک دستگاه اجرایی دارد. «اجتماعیترین استاندار کشور» عنوانی عام است و نمیتوان دامنه آن را صرفاً به خدمات حمایتی و برنامههای مرتبط با بهزیستی محدود کرد. واژه اجتماع، مفهومی گسترده از زندگی انسانها و مناسبات میان آنها را در بر میگیرد. جامعه فقط مجموعهای از افراد با نیازهای معیشتی و حمایتی نیست؛ جامعه دارای تاریخ، فرهنگ، حافظه جمعی، هویت و میراث تمدنی است. آنچه یک شهر را به یک اجتماع معنادار تبدیل میکند، تنها امکانات رفاهی، زیرساختهای عمرانی و خدمات اجتماعی نیست؛ بلکه پیوند مردم با گذشته، تعلق خاطر آنان به محیط زندگی و برخورداری از سرمایههای فرهنگی و تاریخی نیز در شکلگیری این هویت نقش دارد. از این منظر، میراث فرهنگی و بناهای تاریخی را نمیتوان موضوعاتی صرفاً تخصصی و محدود به وظایف یک اداره دانست. این آثار بخشی از دارایی مشترک جامعه و سرمایهای متعلق به نسلهای امروز و فرداست. با چنین برداشتی، عنوان «اجتماعیترین استاندار کشور» پرسشی فراتر از حوزه مأموریت سازمان بهزیستی پیش روی مدیریت استان قرار میدهد: آیا اجتماعیبودن مدیریت فقط در حمایت از اقشار نیازمند و کاهش آسیبهای اجتماعی معنا پیدا میکند یا صیانت از هویت تاریخی و فرهنگی مردم را نیز باید در دایره آن قرار داد؟ اگر این عنوان با معنای عام خود در رسانهها منتشر میشود، طبیعی است که انتظار عمومی نیز از آن به حوزههای مختلف حیات اجتماعی گسترش پیدا کند. در چنین شرایطی، یا باید برای این عنوان دامنه و معیارهای مشخصی تعریف کرد، یا آن را با معنای گستردهاش پذیرفت و در عرصههای دیگر نیز به آن عینیت بخشید. این بحث برای قزوین اهمیت ویژهای دارد؛ شهری که بخش مهمی از هویت و اعتبار تاریخی آن در بناها، محلهها و آثار برجایمانده از دورههای مختلف تمدنی نهفته است. روزنامه شرق در گزارشی با عنوان «تاریخ قزوین، قربانی مجوزها» به موضوع ساختوساز در حریم مسجد ـ مدرسه حیدریه، نمایانشدن بقایای یک بنای قدیمی در جریان تخریب ساختمانی با قدمت حدود ۵۰ سال و نگرانیهای فعالان میراث فرهنگی درباره وضعیت حفاظت از بافت تاریخی قزوین پرداخته است. در این گزارش، علاوه بر موضوع حیدریه، مسائلی درباره تغییر سیمای تاریخی محله بلاغی، مرمت گراند هتل در عرصه دولتخانه صفوی، حضور ماشینآلات حفاری در عرصه مسجدالنبی و تخریب ساختمانی در نزدیکی سردر عالیقاپو نیز مطرح شده است. در همین گزارش، سعید زارعپور، فعال میراث فرهنگی قزوین، بر ضرورت نظارت دقیقتر بر ساختوسازها، حفاظت از آثار احتمالی زیرزمینی، رعایت ضوابط بافت تاریخی و صیانت از سیمای محله بلاغی تأکید کرده است. در مقابل، احسان نورانی، معاون اداره کل میراث فرهنگی استان، درباره بررسیهای کارشناسی پلاک مجاور حیدریه توضیحاتی ارائه کرده و از نبود شواهد آثار تاریخی مدفون در بررسیهای اولیه و پایان مستندنگاریهای تکمیلی سخن گفته است. فارغ از تفاوت دیدگاههای مطرحشده و نتایج بررسیهای کارشناسی، مجموعه این موضوعات نشان میدهد که میراث تاریخی قزوین نیازمند توجه مستمر، هماهنگی دستگاههای مسئول و حساسیت مدیریتی در سطح استان است. در این میان، نقش استانداری از آن جهت اهمیت دارد که حفاظت از میراث فرهنگی صرفاً در محدوده فعالیت یک دستگاه تخصصی باقی نمیماند. تصمیمهای مرتبط با توسعه شهری، صدور مجوزها، اجرای طرحهای عمرانی، ساماندهی معابر و نحوه بهرهبرداری از بناهای تاریخی، به هماهنگی میان مجموعهای از نهادهای اجرایی و مدیریتی نیاز دارد. استانداری میتواند با ایجاد این هماهنگی، حمایت از برنامههای حفاظتی و پیگیری مسائل مشترک دستگاهها، زمینه صیانت مؤثرتر از سرمایههای تاریخی استان را فراهم کند. این همان نقطهای است که مفهوم اجتماعیبودن مدیریت، از حمایت مستقیم از شهروندان فراتر میرود و به حفاظت از محیط فرهنگی و تاریخی زندگی آنان میرسد.
واقعیت آن است که آسیبدیدن یک بنای تاریخی یا تغییر سیمای یک محله کهن، صرفاً از دست رفتن چند دیوار، آجر یا سازه قدیمی نیست؛ بخشی از حافظه مشترک مردم و پیوند آنان با گذشتهشان نیز در معرض فراموشی قرار میگیرد. مسجد ـ مدرسه حیدریه، دولتخانه صفوی، سردر عالیقاپو و محله بلاغی، فقط جاذبههای تاریخی قزوین نیستند؛ این مکانها بخشی از هویت شهری و سرمایه فرهنگی مردمی هستند که در این سرزمین زندگی میکنند. حفاظت از آنها در حقیقت پاسداشت تعلق اجتماعی و انتقال میراث تمدنی به نسلهای آینده است. استاندار قزوین در سخنان خود هنگام تجلیل اخیر، کاهش آسیبهای اجتماعی و افزایش نشاط عمومی را دو محور اصلی برنامههای اجتماعی مدیریت استان معرفی کرده و بر اهمیت مشارکت دستگاههای اجرایی و نهادهای مردمی تأکید داشته است. اکنون میتوان همین نگاه مشارکتی را به حوزه میراث فرهنگی نیز گسترش داد. حمایت از تشکلهای مردمی، بهرهگیری از ظرفیت خیرین فرهنگی، تقویت نظارت بر طرحهای عمرانی در محدودههای تاریخی و ایجاد هماهنگی میان شهرداری، میراث فرهنگی و سایر دستگاههای مرتبط، میتواند بخشی از این رویکرد باشد. به هر روی، عنوان «اجتماعیترین استاندار کشور» صرفاً یک عبارت تشریفاتی نیست؛ دستکم در افکار عمومی، این عنوان تصویری از مدیریتی فراگیر و ناظر بر ابعاد گوناگون زندگی اجتماعی ایجاد میکند. اگر سازمان بهزیستی این عنوان را در چارچوب مأموریتهای خود به کار برده، رسانهها آن را با معنای عام منتشر کردهاند و اکنون این عنوان در فضای عمومی به نام استاندار قزوین شناخته میشود، فرصت مناسبی است تا معنای گسترده آن در عمل نیز نمایان شود. شاید یکی از روشنترین جلوههای اجتماعیبودن مدیریت آن باشد که در کنار توجه به نیازهای امروز مردم، برای حفظ آنچه از گذشته به آنان رسیده نیز برنامه داشته باشیم. جامعهای که از شهروندان خود حمایت میکند، باید از حافظه تاریخی و سرمایه تمدنی آنان نیز پاسداری کند. قزوین با پیشینه غنی فرهنگی و تاریخی خود، فرصت ارزشمندی برای نشاندادن چنین پیوندی دارد؛ پیوند میان حمایت اجتماعی، نشاط عمومی، هویت فرهنگی و صیانت از میراث تمدنی. اکنون انتظار میرود استاندار قزوین با توجه ویژه به این حوزه، نشان دهد که اجتماعیبودن مدیریت را نه در محدوده مأموریت یک سازمان، بلکه در گستره زندگی و هویت جامعه معنا میکند.