در این میان، هادی حق‌شناس، استاندار گیلان، با تأکید بر جایگاه تاریخی و تمدنی ماسوله، ثبت جهانی این شهر را فراتر از یک عنوان بین‌المللی و فرصتی برای بازشناساندن بخشی از هویت تاریخی ایران به جامعه جهانی می‌داند؛ شهری که این بار قرار است نه‌فقط با معماری پلکانی و چشم‌انداز منحصربه‌فردش، بلکه با روایت شگفت‌انگیز صنعت باستانی آهن نیز در برابر نگاه جهانیان قرار گیرد.
هادی حق‌شناس، استاندار گیلان، در نشست مشترک با شایفول بن شاهیدان، ارزیاب بین‌المللی ایکوموس، با اشاره به پشتوانه عمیق تاریخی، فرهنگی و تمدنی ماسوله، تصریح کرد: «ثبت‌جهانی ماسوله، تأیید بین‌المللی جایگاهی است که این شهر از دیرباز در حافظه فرهنگی و تاریخی مردم ایران داشته است.»
این سخن استاندار گیلان را می‌توان نقطه کانونی تلاش‌های اخیر برای ثبت جهانی ماسوله دانست؛ تلاشی که در آن، موضوع صرفاً معرفی یک شهر تاریخی و معماری خاص آن نیست، بلکه بازخوانی مجموعه‌ای از پیوندهای تاریخی، اقتصادی، اجتماعی و فناورانه است که در طول قرن‌ها در این جغرافیا شکل گرفته‌اند.
حق‌شناس در این نشست با قدردانی از تلاش کارشناسان، پژوهشگران و مجموعه دست‌اندرکاران تدوین پرونده ثبت‌جهانی ماسوله، بررسی‌های تخصصی انجام‌شده را زمینه‌ساز تبیین ابعاد گوناگون ارزش‌های تاریخی و فرهنگی این شهر و فراهم‌کننده بستر مناسب برای پیشبرد مراحل ارزیابی دانست.
گیلان؛ سرزمینی فراتر از روایت طبیعت
یکی از نکات قابل‌توجه در سخنان استاندار گیلان، تلاش برای قرار دادن ماسوله در بستر گسترده‌تر تاریخ و تمدن این استان است. حق‌شناس معتقد است پیشینه ماسوله را نباید جدا از مجموعه شواهد تاریخی و فرهنگی گیلان بررسی کرد؛ استانی که آثار و محوطه‌های تاریخی آن، روایتگر تاریخ سکونت، دانش، مهارت و زیست فرهنگی مردمان این سرزمین در دوره‌های مختلف است.
او در همین زمینه به جام تاریخی مارلیک در شهرستان رودبار اشاره کرد؛ اثری با قدمتی حدود سه هزار سال که تصویر آن در گذشته بر اسکناس‌ها نیز نقش بسته بود و به گفته استاندار، گواه توانمندی مردمان این منطقه در فلزکاری، قالب‌گیری و آفرینش آثار هنری در دوران باستان است.
اسپیه مزگت با ریشه‌های تاریخی متعلق به دوران پیش از اسلام، از دیگر شواهدی بود که حق‌شناس به آن اشاره کرد. او همچنین کشف جمجمه‌ای با قدمت حدود ۱۲۰۰ سال در منطقه بویه و وجود شواهدی از انجام عمل جراحی بر روی آن را نشانه‌ای قابل‌توجه از پیشینه دانش و مهارت‌های پزشکی در این منطقه دانست؛ یافته‌ای که در پژوهشگاه گیلان‌شناسی نگهداری می‌شود.
اشاره استاندار به بناهای تاریخی رشت با قدمت حدود ۷۰۰ سال، قلعه‌رودخان با پیشینه چندصدساله و تبدیل رشت به مرکزیت منطقه در حدود ۵۰۰ سال پیش نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است.
در واقع، حق‌شناس با کنار هم قرار دادن این شواهد، بر این نکته تأکید دارد که گیلان تنها یک جغرافیای برخوردار از طبیعت چشم‌نواز نیست؛ بلکه لایه‌های تاریخی و تمدنی آن، ظرفیت مهمی برای معرفی در سطح ملی و بین‌المللی دارد و ماسوله یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های این میراث به شمار می‌رود.
پرونده‌ای که پس از دو دهه انتظار، وارد مرحله تازه شد
پرونده ماسوله از سال ۲۰۲۰ در فهرست موقت میراث‌جهانی قرار داشت؛ با این حال، به دلیل شهرت تاریخی و گردشگری این شهر، در بخشی از افکار عمومی این تصور شکل گرفته بود که ماسوله پیش‌تر به ثبت جهانی رسیده است.
یوسف سلمان‌خواه، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گیلان، در تشریح روند پیگیری این پرونده گفته است که ماسوله پس از بیش از دو دهه انتظار، در اجلاس ریاض نیز مطرح شد، اما در جریان بررسی‌ها، موضوعاتی درباره صنعت باستانی آهنگری و ذوب فلز و ارتباط آن با رمه‌داری مورد توجه قرار گرفت.
در این مرحله، ضمن حفظ پرونده، مقرر شد ابهامات و پرسش‌های مطرح‌شده با مطالعات تکمیلی و مستندات دقیق‌تر پاسخ داده شوند.
بر همین اساس، از مرداد ۱۴۰۴ تیمی تخصصی و چندرشته‌ای با مشارکت کارشناسان حوزه‌های باستان‌شناسی، زمین‌شناسی، جنگل‌شناسی و مردم‌شناسی تشکیل شد تا ابعاد مختلف پرونده را بررسی کند. این فعالیت‌ها طی چند ماه و به سرپرستی مصطفی پورعلی دنبال شد.
در کنار اقدامات پژوهشی، هماهنگی‌های اجرایی نیز در دستور کار قرار گرفت. به گفته سلمان‌خواه، استاندار گیلان جلسه‌ای ویژه برای پیگیری ثبت‌جهانی ماسوله برگزار کرد و در ادامه، فرمانی ۲۴ ماده‌ای به تصویب رسید که دستگاه‌های ذی‌ربط را به پیشبرد اقدامات عمرانی و تأسیساتی مرتبط موظف می‌کرد.
این بخش از روند پرونده نشان می‌دهد که مدیریت استان تلاش کرده است موضوع ثبت جهانی را از یک فعالیت صرفاً کارشناسی در حوزه میراث‌فرهنگی فراتر ببرد و هماهنگی دستگاه‌های اجرایی را نیز در خدمت تحقق این هدف قرار دهد.
راز تاریخی ماسوله؛ صنعتی که روایت جهانی شهر را تغییر داد
شاید مهم‌ترین تحول در مسیر بازتعریف پرونده ماسوله، توجه ویژه به صنعت باستانی آهن و شواهد مربوط به تولید و فرآوری فلز در این منطقه باشد.
مصطفی پورعلی، مدیر پرونده ثبت‌جهانی ماسوله، با اشاره به پایان فرایند ارزیابی پرونده پیشنهادی منظر فرهنگی ماسوله، تأکید کرده است که ارزیابی انجام‌شده تنها به محدوده شهر تاریخی و ویژگی‌های معماری آن محدود نبوده، بلکه محوطه‌های باستانی فلزگری و شبکه مرتبط با صنعت باستانی آهن در پیرامون شهر نیز مورد بررسی میدانی قرار گرفته‌اند.
به گفته او، منظر فرهنگی ماسوله شبکه‌ای به‌هم‌پیوسته از معادن باستانی آهن، محوطه‌های مرتبط با ذوب فلز، کوره‌های تولید آهن و مسیرهای تاریخی را در بر می‌گیرد؛ مجموعه‌ای که پیرامون دو کانون مهم زیستی، یعنی شهر تاریخی ماسوله و کهنه‌ماسوله باستانی، شکل گرفته است.
پورعلی مهم‌ترین محور روایت پرونده را سازمان فضایی و نظام تولید، توزیع و سکونت مرتبط با فلزگری، به‌ویژه صنعت باستانی آهن، معرفی می‌کند.
این نگاه، ماسوله را از یک شهر تاریخی با معماری منحصربه‌فرد به یک منظر فرهنگی گسترده تبدیل می‌کند؛ منظری که در آن منابع طبیعی، معادن، مراکز تولید، سکونتگاه‌ها و مسیرهای ارتباطی، اجزای یک نظام تاریخی و اقتصادی به‌هم‌پیوسته بوده‌اند.
در چنین روایتی، معماری پلکانی ماسوله تنها یکی از جلوه‌های میراث این منطقه است و اهمیت اصلی در پیوند میان محیط طبیعی، فعالیت انسانی، نظام تولیدی و شکل‌گیری سکونتگاه‌های تاریخی قرار دارد.
کوره‌هایی که از دانش مهندسی ایرانیان در گذشته می‌گویند
اهمیت صنعت باستانی آهن در پرونده ماسوله تنها به شناسایی محوطه‌ها و بقایای کوره‌ها محدود نمانده است. بازسازی تجربی کوره‌های باستانی ذوب‌آهن در کهنه‌ماسوله، یکی از اقدامات پژوهشی مهمی بوده که به شناخت دقیق‌تر این نظام تولیدی کمک کرده است.
فرزاد اسدی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی استان گیلان و مجری طرح پژوهشی احیا و بازسازی چهارمرحله‌ای کوره‌های باستانی ذوب‌آهن، در تشریح نتایج این پژوهش گفته است که بازسازی کوره‌ها بر اساس شواهد معماری حاصل از کاوش‌های باستان‌شناسی انجام شده و عملکرد آنها در آزمایش‌های میدانی مورد ارزیابی قرار گرفته است.
نتایج این آزمایش‌ها نشان داد که در سه کوره نخست، آهن اسفنجی تولید شده و در کوره چهارم، امکان دستیابی به آهن مذاب و پالایش‌شده فراهم آمده است.
این یافته از منظر تاریخ فناوری اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا نشان می‌دهد فعالیت تولید آهن در کهنه‌ماسوله را نمی‌توان یک عملیات ساده و منفرد ذوب فلز دانست، بلکه با سامانه‌ای چندمرحله‌ای، مهندسی‌شده و دارای قابلیت تکرارپذیری مواجه هستیم.
در این پژوهش، علاوه بر بازسازی معماری کوره‌ها، محصولات خروجی، سرباره‌های حاصل از فرایند ذوب و ترکیب شیمیایی آنها نیز بررسی شده است تا میزان انطباق نتایج آزمایشگاهی با شواهد باستان‌شناختی مشخص شود.
اسدی معتقد است برآیند شواهد معماری، داده‌های زمین‌شناسی، نتایج بازآفرینی تجربی و تحلیل‌های مهندسی، نشان می‌دهد که کهنه‌ماسوله صرفاً محل استقرار چند کوره نبوده، بلکه از یک نظام مهندسی‌شده تولید آهن برخوردار بوده است.
چنین یافته‌ای می‌تواند جایگاه ماسوله را در مطالعات باستان‌شناسی صنعتی و تاریخ فناوری ایران برجسته‌تر کند و ابعاد تازه‌ای از توانمندی‌های فنی و سازمان تولید در جوامع گذشته را به نمایش بگذارد.
روایت تازه‌ای از شمال ایران در برابر نگاه جهانی
علیرضا ایزدی، رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث‌فرهنگی و طبیعی، نیز معتقد است طرح موضوع صنعت آهن و کوره‌های ذوب‌آهن در پرونده ماسوله، ابعاد کمترشناخته‌شده‌ای از پیشینه تاریخی و تمدنی شمال ایران را آشکار کرده است.
به گفته او، اگرچه ورود به این موضوع، تدوین پرونده را پیچیده‌تر و فرایند بررسی آن را زمان‌بر کرد، اما نتیجه این رویکرد، پرونده‌ای جامع‌تر و برخوردار از ظرفیت‌های تازه برای معرفی میراث تمدنی ایران به جامعه جهانی بوده است.
ایزدی با اشاره به اینکه ماسوله از معدود نقاط ایران است که به واسطه الگوی منحصربه‌فرد معماری پلکانی در حافظه جمعی ایرانیان جایگاه ماندگاری دارد، تأکید می‌کند که ظرفیت‌های این منطقه به ویژگی‌های معماری و منظر فرهنگی محدود نیست و پیشینه صنعتی و تاریخی آن نیز بخشی ارزشمند از هویت این سرزمین را تشکیل می‌دهد.
او همچنین بر ضرورت عبور از روایت صرفاً طبیعی درباره شمال ایران تأکید کرده و معتقد است در کنار طبیعت ارزشمند و الگوهای معماری خاص گیلان، مازندران و گلستان، باید به پیشینه تاریخی، هویتی و تمدنی این پهنه نیز توجه جدی داشت.
در همین مسیر، حضور یک هیئت باستان‌شناسی چینی و انجام یک فصل کاوش باستان‌شناسی در منطقه، به شناخت بیشتر شواهد مرتبط با صنعت آهن کمک کرده است.
به اعتقاد ایزدی، افزودن این مؤلفه‌ها به پرونده، اگرچه دشواری‌های کارشناسی را افزایش داد، اما امکان ارائه روایتی کامل‌تر از گذشته ماسوله و حوزه تمدنی شمال ایران را فراهم کرده است.
آهن در قامت یک نماد؛ از تاریخ صنعتگری تا مدال یادبود
در کنار پژوهش‌های باستان‌شناختی و اقدامات کارشناسی، تلاش‌هایی نیز برای بازنمایی هویت صنعتی ماسوله در قالب آثار فرهنگی و یادبود صورت گرفته است.
مهران اشراقی، طراح مدال یادبود سکه‌آهن ماسوله، با اشاره به ایده طراحی این اثر، انتخاب آهن را متناسب با هویت تاریخی و صنعتی شهر دانسته است.
در یک روی این مدال، تصویر شهر تاریخی ماسوله قرار گرفته و در روی دیگر، نشان شهرداری ماسوله در کنار نقش چاقو و تفنگ قدیمی سرپر دیده می‌شود؛ نمادهایی که به گفته طراح، با پیشینه فلزکاری و مهارت آهنگران این شهر ارتباط دارند.
اشراقی معتقد است انتخاب آهن به‌عنوان ماده اصلی ساخت مدال، فراتر از یک تصمیم فنی یا زیبایی‌شناختی است؛ زیرا ماده سازنده نیز در خدمت روایت تاریخی اثر قرار می‌گیرد و پیوندی میان معماری شهر، هنر صنعتگری و حافظه صنعتی ماسوله برقرار می‌کند.
این مدال در واقع تلاشی برای تبدیل بخشی از میراث صنعتی ماسوله به یک نماد ملموس و قابل انتقال است؛ نمادی که می‌تواند در کنار دیگر ابزارهای معرفی فرهنگی، روایت متفاوتی از هویت این شهر ارائه دهد.
ارزیابی به پایان رسید؛ چشم‌انداز ثبت در یونسکو
یکی از مراحل مهم پرونده، حضور ارزیاب بین‌المللی ایکوموس در گیلان و بررسی میدانی محدوده پیشنهادی ثبت جهانی بوده است.
به گفته سلمان‌خواه، ارزیاب پس از ورود به استان، بازدیدهای میدانی را آغاز کرد و پس از هر بازدید، نشست‌های تخصصی و فنی برای پاسخ‌گویی به پرسش‌ها و ابهامات برگزار می‌شد.
بازدید از گیلوندرود و محوطه باستانی مالمون از بخش‌های قابل‌توجه این برنامه بود که بیش از سه ساعت به طول انجامید. در جریان این بازدید، گستره‌ای از گورها، یک کوره مرتبط با تولید آهن اسفنجی موسوم به «شاه‌کوره» و نشانه‌هایی از سکونتگاه‌های پیرامونی مورد توجه قرار گرفتند.
یکی دیگر از موضوعات مورد توجه ارزیاب، نقش جوامع محلی در حفاظت از این محدوده بود. گفت‌وگو با چوپانی که پنج نسل از خانواده‌اش در آن منطقه زندگی کرده‌اند، نمونه‌ای از توجه به حافظه تاریخی و دانش بومی در فرایند ارزیابی بود.
همچنین در ماسوله با افرادی از گروه‌های سنی مختلف، از بالای ۶۰ سال تا کمتر از ۳۰ سال، گفت‌وگو شد تا ابعاد ارتباط جامعه محلی با میراث تاریخی و فرهنگی منطقه مورد بررسی قرار گیرد.
بر اساس توضیحات مدیرکل میراث‌فرهنگی گیلان، ارزیاب علاوه بر محوطه‌های تاریخی، از ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری استان نیز بازدید کرد؛ از جمله مزرعه گردشگری کشاورزی در محور فومن به ماسوله، مجسمه آناهیتا، پیاده‌راه فرهنگی رشت، هتل ایران، گذر بازار، گذر غذا و موزه میراث روستایی گیلان.
مصطفی پورعلی نیز با اعلام پایان فرایند ارزیابی پرونده پیشنهادی منظر فرهنگی ماسوله، ابراز امیدواری کرده است که گزارش ارزیابی با نظر مثبت ارزیابان جهانی ارائه شود و زمینه ثبت این اثر ارزشمند در فهرست میراث‌جهانی فراهم آید.
او همچنین ابراز امیدواری کرده است که ماسوله در سال جاری به‌عنوان سی‌ویکمین اثر ایران در فهرست میراث‌جهانی یونسکو به ثبت برسد.
حق‌شناس و آزمون تبدیل ظرفیت تاریخی به فرصت توسعه
آنچه در مسیر ثبت‌جهانی ماسوله اهمیت دارد، تنها نتیجه نهایی ارزیابی یونسکو نیست؛ بلکه چگونگی بهره‌برداری از این ظرفیت تاریخی و تمدنی در آینده نیز اهمیت فراوانی دارد.
سخنان استاندار گیلان درباره جایگاه ماسوله در حافظه تاریخی ایرانیان، در کنار اقدامات اجرایی استان، نشان می‌دهد که مدیریت این پرونده نیازمند پیوند میان سیاست‌گذاری، پژوهش، حفاظت از میراث و هماهنگی دستگاه‌های مسئول است.
از یک سو، پژوهش‌های باستان‌شناختی و بازسازی کوره‌های آهن، روایت تاریخی ماسوله را از محدوده معماری و گردشگری فراتر برده و از سوی دیگر، بررسی‌های مردم‌محور نشان داده است که جوامع محلی نیز بخشی جدایی‌ناپذیر از این میراث هستند.
در این میان، ثبت جهانی نباید صرفاً به عنوانی افتخاری برای یک شهر تبدیل شود؛ بلکه می‌تواند فرصتی برای تقویت حفاظت از بافت تاریخی، معرفی ظرفیت‌های پژوهشی، توسعه گردشگری مسئولانه و انتقال دانش و مهارت‌های تاریخی به نسل‌های آینده باشد.
هادی حق‌شناس در نشست با ارزیاب ایکوموس، با اشاره به ظرفیت‌ها و مستندات موجود در پرونده، تأکید کرده است که به نتیجه نرسیدن این پرونده به معنای از دست رفتن فرصتی مهم برای شناساندن بخشی از میراث تاریخی و فرهنگی ایران در عرصه بین‌المللی خواهد بود.
استاندار گیلان ابراز امیدواری کرده است که با تکمیل بررسی‌های تخصصی، تداوم همکاری دستگاه‌های مسئول و همراهی مجموعه‌های استانی و ملی، پرونده ماسوله مراحل پیش‌رو را با موفقیت پشت سر بگذارد.
اکنون با پایان ارزیابی میدانی، نگاه‌ها به نتیجه بررسی‌های بین‌المللی دوخته شده است؛ اما فارغ از نتیجه نهایی، آنچه در جریان این پرونده آشکار شده، تصویری تازه از ماسوله است: شهری که پشت معماری پلکانی و سیمای آشنای گردشگری آن، شبکه‌ای از معادن، کوره‌ها، مسیرهای تاریخی، سکونتگاه‌ها و دانش صنعتی نهفته است.
ماسوله امروز فقط در انتظار ثبت یک شهر تاریخی در فهرست میراث‌جهانی نیست؛ در انتظار آن است که جهان، روایت کامل‌تری از تاریخ و تمدن ایران را از پنجره گیلان بشنود.